Fjalët që po humbasim – Një pasuri gjuhësore në rrezik
Gjuha shqipe është një nga pasuritë më të rëndësishme të identitetit tonë kombëtar. Ajo ka evoluar ndër shekuj, duke mbartur brenda vetes historinë, kulturën dhe botëkuptimin e shqiptarëve. Përmes fjalëve, brez pas brezi, janë trashëguar jo vetëm mënyrat e të folurit, por edhe vlerat, traditat dhe mënyrat e të menduarit. Megjithatë, në dekadat e fundit, gjuha jonë po përballet me një sfidë të madhe: shumë fjalë të vjetra shqipe po dalin nga përdorimi, duke u zëvendësuar nga terma të huazuar, kryesisht nga anglishtja, italishtja apo gjuhë të tjera. Ky fenomen nuk është thjesht një ndryshim gjuhësor i zakonshëm, por një shenjë e një transformimi më të thellë kulturor dhe shoqëror.
Në botën moderne, ndikimi i huazimeve është i pashmangshëm. Të jetuarit në një epokë të globalizuar, ku informacioni dhe kultura e vendeve të ndryshme shpërndahet me një ritëm të shpejtë, ka bërë që shumë fjalë të reja të hyjnë në gjuhën shqipe. Një pjesë e tyre janë të nevojshme për të përshkruar koncepte bashkëkohore që nuk ekzistonin më parë, si për shembull termat e teknologjisë apo shkencës. Megjithatë, problemi lind kur fjalë të huazuara përdoren edhe kur ekzistojnë terma shqip të përshtatshëm. Për shembull, shumë njerëz sot thonë “startoj” në vend të “filloj”, “preferoj” në vend të “parapëlqej” ose “monstër” në vend të “përbindësh”.
Kjo prirje për të zëvendësuar fjalët shqipe me huazime të panevojshme mund të çojë në varfërimin e fjalorit dhe dobësimin e identitetit të gjuhës sonë. Sa më pak të përdoren fjalët e vjetra, aq më shumë rrezikojnë të harrohen dhe të zhduken plotësisht. Kur një fjalë del nga përdorimi, nuk humbet vetëm një term, por edhe një pjesë e historisë dhe kulturës që ajo mbart. Fjalët e vjetra lidhen shpesh me një mënyrë të veçantë të të menduarit, me zakone dhe tradita që mund të jenë më pak të njohura për brezat e rinj.
Një shembull i qartë i këtij fenomeni është fakti se shumë fjalë që dikur ishin të zakonshme në shqipen e përditshme sot janë pothuajse të panjohura për të rinjtë. Fjalë si “cakorre” (sopatë), “gjogu” (kali), “pjergull” (hardhi) apo “musëndë” (vendi ku mbaheshin jorganët në shtëpitë tradicionale) dikur përdoreshin gjerësisht në familjet shqiptare, ndërsa sot janë zëvendësuar me terma të tjerë ose thjesht janë harruar. Po kështu, edhe emrat e muajve si “kallnur” për janarin apo “çershinar” për qershorin dikur ishin pjesë e fjalorit të përditshëm, por sot nuk dëgjohen më.
Por pse ndodh kjo? Përveç ndikimit të huazimeve, një faktor tjetër i rëndësishëm është ndryshimi i mënyrës së jetesës dhe përparimi teknologjik. Shumë fjalë lidhen me zakone apo objekte që nuk përdoren më në jetën e përditshme, prandaj ato nuk i qëndrojnë kohës. Për shembull, nëse dikur njerëzit përdornin “musëndën” për të ruajtur jorganët, sot kjo nevojë është zëvendësuar nga mobiliet moderne, dhe bashkë me ndryshimin e stilit të jetesës, është harruar edhe fjala që e përshkruante këtë objekt.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se duhet ta pranojmë këtë humbje si të pashmangshme. Përkundrazi, është detyra jonë të ruajmë sa më shumë nga trashëgimia jonë gjuhësore dhe të promovojmë përdorimin e fjalëve shqipe. Kjo mund të arrihet përmes edukimit, medias dhe një vetëdijesimi më të madh mbi rëndësinë e gjuhës sonë.
Një nga mënyrat për të mbajtur gjallë fjalët e vjetra është duke i përfshirë ato më shumë në letërsi, në filma, në programe televizive dhe në bisedat e përditshme. Po ashtu, shkollat mund të luajnë një rol të rëndësishëm duke i mësuar nxënësit jo vetëm fjalët e reja të shqipes, por edhe ato që rrezikojnë të harrohen. Një qasje e tillë do të ndihmonte që brezat e rinj të jenë më të vetëdijshëm për pasurinë e gjuhës së tyre dhe ta përdorin atë me më shumë kujdes.
Le të mos e lejojmë gjuhën tonë të humbasë ngjyrat dhe nuancat e saj të pasura. Le të kujdesemi për fjalët që na kanë shoqëruar për shekuj me radhë dhe t’ua përcjellim ato brezave që vijnë. Vetëm në këtë mënyrë mund të sigurojmë që shqipja të mbetet e fuqishme dhe e gjallë, duke reflektuar plotësisht shpirtin e popullit tonë
Comments